1917 – Het watergemaal van Piershil

Op 9 augustus 1916 werd in het café van B. Bijl, gevestigd op de Sluisjesdijk van Piershil, door de besturen van de polders Klein Piershil en Oud Piershil de aanbesteding geopend voor ‘het bouwen van een nieuw watergemaal, nabij de uitwateringssluis van de polder Oud Piershil’.


Advertentie ‘Aanbesteding’ – Nieuwe Vlaardingsche Courant 26 juli 1916

De BESTUREN van de Polders Oud-Piershil en Klein-Piershil zullen op Woensdag 9 Augustus 1916, des namiddags 3 uur, bij B. BIJL te Piershil aanbesteden:
Het bouwen van een nieuw Watergemaal nabij de uitwateringssluis van den Polder Oud-Piershil in het Dorp Piershil. Bestek en teekening zijn tegen betaling van f 2.- verkrijgbaar bij den Heer B. DEN BOER te Oud-Beierland en bij W. C. & K. DE WIT, Ingenieurs, Prins Hendrikkade 183 te Amsterdam. Aanwijzing in loco zal geschieden op den dag der besteding des voormiddags 11 1⁄2 uur.


De bouw van het gemaal – proefmaling 7 november 1917

De aanbesteding werd gewonnen door Willem Luymes uit Goudswaard. Voor een bedrag van 8910 gulden bouwde hij het gemaal en een verbindingsduiker door de dijk (tussen het gemaal en de haven). In februari 1917 werd de overeenkomst daartoe ondertekend door Luymes (de weduwe H. Luymes – Speet uit Zuidland en C.J. Visser uit Goudswaard stonden borg voor hem) en vier bestuursleden van de polderbesturen van Oud-Piershil en Klein-Piershil. Een aparte aanbesteding vond plaats voor de pompinstallatie en de levering en opstelling van een uit gietijzeren buizen bestaande duiker door de dijk en de inrichting van het gemaal. Ook voor het smidswerk en het timmerwerk werden aparte overeenkomsten gesloten. Na het verkrijgen van diverse vergunningen (zie 1916 – Voorbereidingen voor een gemaal in Piershil) ging de bouw van start. Al snel bleek de gewenste opleveringsdatum (voor 1 maart 1917) achterhaald en werd een verlenging (voor 1 januari 1918) goedgekeurd door gedeputeerde staten. Op 7 november 1917 was het zover, de proefmaling van het gereedgekomen gemaal in Piershil. Na de succesvolle test werd aan de ‘Toewijzingscommissie van Petroleum & Benzine’ in Den Haag het te verwachten gebruik opgegeven, gebaseerd op ‘een jaar van gemiddeld waterbezwaar’. ,,Voor het nieuwe watergemaal zijn benodigd de volgende hoeveelheden olie per jaar: benzine 150 liter, petroleum 100 liter, smeerolie van geschikte kwaliteit voor een zuiggasmotor 500 liter”.


Aan de oostzijde van de Sluisjesdijk, tegenover de haven (zie 1917 – Sluisjesdijk 1), werd in 1917 aan de watering het watergemaal van Piershil in gebruik genomen. In de voorgevel werd een fraaie fundatiesteen geplaatst, met deze tekst: ‘Gesticht Anno 1917, Polder Oud Piershil J. Langestraat Dijkgraaf, J.W. de Valois, J.L. v.d. Linde Heemraden, B. den Boer Secretaris. Polder Klein Piershil B. Hartensveld Dijkgraaf, J. Langestraat, L. Oprel Heemraden, A. Bouman Secretaris. W.C. & K. de Wit Ingenieurs Amsterdam.

Het gemaal bleef tot 1973 operationeel, snel daarna werd het gedeeltelijk als trafohuisje in gebruik genomen.

Foto ‘Fundatiesteen watergemaal Piershil’ – 13 januari 2017  

Tot die tijd stroomde het overtollige water uit de polder via een sluis de haven binnen. Dat gebeurde altijd bij eb, maar door de komst van het gemaal was men niet meer afhankelijk van het getij. Bij de bouw van het gemaal moest veel graafwerk worden verricht, waarbij grote hoeveelheden laagveen tevoorschijn kwam. Het veen werd dankbaar gebruikt door de bewoners van Piershil, want eenmaal opgedroogd kon het als stooksel in de kachel worden gebruikt.


Kadastrale geschiedenis

De eerste vermelding van de bouwplaats in het kadaster betreft weiland en een watering, in eigendom van de familie Van der Staal. Als jaar van stichting wordt het dienstjaar 1919 aangegeven, oftewel kalenderjaar 1918.

Centraal op deze uitsnede van deze kadasterkaart uit 1918 (landmeter J.C. Hoogenboom, 13 april 1918) is het gemaal te zien (abusievelijk stoomgemaal genoemd). Goed is te zien hoe de watergangen in de nabijheid van het gemaal liepen.

Dit jaartal wijkt af van de ingemetselde fundatiesteen, waarop het jaartal 1917 is gebeiteld als stichtingsjaar. In november 1917 vond na een proefmaling de oplevering plaats. Het gemaal, kadastraal A1173 (0,54 are) werd opgetekend in leggerartikel 904. De eigenaren, polderbesturen en de gemeente Piershil, werden later (na herverkaveling) opgevolgd door polder ‘Strienemonde’. Later, nadat het watergemaal de oorspronkelijke functie verloor (zie 1973 – Verkaveling slokt gemaal op), werd de gemeente Dordrecht de nieuwe eigenaar (kadastraal C224, 0,50 are). Het gebouw werd in gebruik genomen als trafohuisje van het G.E.B., het Gemeentelijk Energie Bedrijf zorgde voor de levering van gas, water en elektriciteit in Dordrecht en omstreken. De functie van het transformatorhuisje, een klein gebouwtje dat hoog- of middenspanning van het stroomnet omzet in een lage spanning voor huizen en bedrijven, bleef ook na diverse overnames in stand. Door demping van de aangrenzende watergang werd de totale oppervlakte van het industriële perceel 2,30 are.


Machinisten – Cor Daniëlse – Jan van ’t Hof

Cor Daniëlse, tevens klokkenluider van de gemeente Piershil van 20 maart 1931 tot 1 juli 1949, begon op 1 april 1922 als machinist. In 1945 moest Daniëlse de pomp 105 uur aaneengesloten laten draaien, om na de inundatie (zie 1944 – De inundatie van Piershil) de Piershilse polders weer droog te krijgen. Na zijn vertrek, op 1 februari 1949, werd hij opgevolgd door Jan van ’t Hof. Jan was machinist tot april 1973 (zie 1973 – Verkaveling slokt gemaal op), toen een nieuw groot gemaal in Nieuwendijk werd opgeleverd .

Machinist Cor Daniëlse poseert in het gemaal, in 1945.


Aandrijving

Het gemaal werd in het kadaster ingeschreven als stoomgemaal, maar dat is niet correct. Rond 1900 tot de jaren 1930 zochten polderbesturen naar goedkopere en efficiëntere alternatieven voor de traditionele stoombemaling. Bij de bouw werd een pompinstallatie aangelegd door Machinefabriek “Hoogelanden” (voorheen Pannevis en Zoon) uit Utrecht, aangedreven door een zuiggasmotor. Dit was een vroege vorm van een gas-verbrandingsmotor. De motor zoog het geproduceerde gas direct uit de generator naar binnen (vandaar de naam ‘zuiggas’) om het vervolgens te verbranden en zo de pompen aan te drijven. De zuiggasmotor bood een aanzienlijk hoger rendement en een lagere brandstofprijs dan de stoommachine.

Foto’s ‘Zuiggasmotor pompinstallatie watergemaal Piershil’

Deze foto’s werden vermoedelijk gemaakt in de jaren veertig, toen voor het eerst over vervanging van de zuiggasmotor werd nagedacht.

Vanaf de jaren 1930 en met name na de Tweede Wereldoorlog verloren zuiggasinstallaties snel aan populariteit. Ze waren onderhoudsgevoelig en de bediening van de gasgeneratoren was bewerkelijk. Veel  zuiggasinstallaties werden vervangen door dieselmotoren of elektromotoren, welke makkelijker en sneller inzetbaar waren bij acute wateroverlast. In Piershil werd in 1948 een nieuwe elektromotor geïnstalleerd, van het merk Heemaf.


Electrificatie watergemaal

De papieren rondom de bouwaanvraag en de bouwvergunning, alsmede een uitgebreide tekening van de electrificatie van het gemaal.


Artikel ‘Metselaar op het oorlogspad’ – Nieuwsblad  HW 29 september 1947

Ruzie in het gemaal (Dirk en Engel van der Merwe – Cor Daniëlse)

D. v. d. M. en zijn zoon, E. v. d. M. beiden metselaar te Piershil, waren aan het metselen in het watergemaal. Het had hen echter tegengezeten, want door een of andere oorzaak, misschien buiten hun schuld, was het werk niet helemaal in orde en dus moesten zij opnieuw beginnen. Dat was geen pretje en de stemming van het tweetal was dan ook ver beneden peil; zover zelfs dat er niet veel voor nodig zou zijn om hun geladen gemoed te doen exploderen. Dat ondervond de machinist van het gemaal, de heer C.D., die gemoedelijk kwam binnenwandelen en de opmerking maakte: ,,Jullie schieten al aardig op”. Het tweetal voelde zich door deze opmerking gehoond, veerde plotseling op en wierp zich op de stomverbaasde machinist. De zoon was het ijverigst in de aanval, de vader hielp hem een handje en vuurde hem aan met kreten als: ,,sla hem dood”! Zover kwam het gelukkig niet. De vechtenden waren spoedig in de buitenlucht beland, waar de strijd al gauw luwde. De vader ontkende dat hij zou hebben geslagen en geschopt maar het slachtoffer, dat als getuige optrad, verklaarde dat zij beiden schoppend op hem af waren gekomen. Overigens scheen de machinist het geval niet zo ernstig te vinden. Hij had een schrammetje aan zijn gezicht opgelopen en hier en daar een stoot gekregen, maar veel pijn had het niet gedaan. Het metselwerk was nu keurig in orde en hij was allang blij dat hij van het gerommel van de metselaars af was. De officier kon niet precies bepalen, welk aandeel ieder van beiden in de mishandeling had gehad, maar het stond voor hem vast, dat bij beiden de animo bestond om hun woede te koelen. Hij achtte daarom beiden even strafbaar en eiste tegen elk een boete van f 25.- subs. 10 dagen. De rechter veroordeelde hen conform de eis.


Artikel ‘Nieuw Poldergemaal’ – Nieuwsblad HW 7 januari 1948

Maandagmiddag hadden zich behalve het bestuur van de polder „Oud Piershil” en „Klein Piershil” verschillende genodigden verzameld in het vernieuwde gemaal, staande aan de Sluisjesdijk te Piershil. In de plaats van een oude zuiggasmotor met generator is gekomen een 65 pk. Heemaf-electromotor, welke is aangesloten op de bestaande pompinstallatie, welke 25 jaren geleden door de Firma Pannevis werd geleverd. Deze pomp is nog voldoende in staat om het overtollige water uit de beide polders te slaan. Deze polders hebben een gezamenlijke oppervlakte van 500 ha. De voorzitter van „Oud Piershil”, de heer J. van Bergeijk, had de leiding van de plechtigheid. Hij heette de aanwezigen hartelijk welkom, waarna hij een overzicht gaf van de geschiedenis van de polders met betrekking tot de verbetering van de ontwatering etc. Hij stelde vervolgens de motor en de pompinstallatie in werking. De heer Stuurnan, opzichter van „Cromstrijen”, die het opzicht had gehad, gaf nog een uiteenzetting omtrent de ombouw. Vervolgens begaf het gezelschap zich naar de zaal van het café Wed. ’t Hart, alwaar allereerst het woord gevoerd werd door Burgemeester Hammer. Achtereenvolgens, spraken: Ir. Smit van het G.E.B. van Dordrecht; de heer Breeman van de Cultuurtechn. Dienst; de heer Prummel namens de Heide-maatschappij (deze maatschappij is nog bezig aan de verbetering van de watergangen), de heer Stuurman, de heer Daniëlse, machinist; de heer C. de Bruyne, voorzitter van de polder „Klein Piershil”. De voorzitter sprak aan het eind een slotwoord, waarin hij allen, die aan de ombouw van het gemaal hadden meegewerkt nog eens bijzonder dank bracht, waaronder de heer B. Bosman, molenbouwer te Piershil, de heer v. d. Merwe, metselaar en de firma Pannevis uit Utrecht. Het geheel is voor beide polders een behoorlijke verbetering.


Exploitatiekosten watergemaal Piershil

In het archief in Dordrecht zijn de jaarlijkse exploitatiekosten uit de periode 1941 tot 1964 bewaard gebleven.

De exploitatiekosten uit 1947 waren hoger dan normaal, vanwege de electrificatie.

In april 1949 werd Jan van ’t Hof aangenomen als nieuwe machinist, als opvolger van Jan Daniëlse.


Artikel ‘Gemalen die in de toekomst verdwijnen’ – Nieuwsblad HW 1969

Vijf van de acht gemalen die na de volledige uitvoering van de ruilverkaveling ,,Korendijk-Strienemonde” zullen verdwijnen. Hun capaciteit is niet groot genoeg en waar ze in de bebouwde kom van het dorp staan, rijst het bezwaar van een sterke vervuiling van het buizenstelsel. Met de verdwijning van de gemalen van Goudswaard, Piershil en Nieuw-Beijerland, zal tevens een eind komen aan de lozing van het polderwater in het Spui.

Bij de foto: Het watergemaal van Piershil. 


De verkoop van het watergemaal – 1973

Al snel na het buiten bedrijf stellen van het gemaal werd een schrijven gericht aan de gemeente Dordrecht. Vanwege het hier onderbrengen van een trafo-ruimte, aangebracht voor de electriciteitsvoorziening van Piershil, werd verondersteld dat deze gemeente, als eigenaar van het G.E.B. (het Gemeentelijk Energie Bedrijf), wel belangstelling zou hebben voor aankoop van het voormalige gemaal. Dat bleek te kloppen, voor een bedrag van 12.500 gulden werd Dordrecht in december 1973 de nieuwe eigenaar.


Foto’s ‘Watergemaal Piershil’

Op deze foto uit 1964 zien we Nel de Man in de achtertuin van haar ouderlijk huis in de Voorstraat (zie 1820 – Voorstraat 4). De tuin wordt begrensd door het water langs het gemaal.

Het watergemaal in 1973. Links de watergang langs de achtertuinen van Voorstraat 2, 4 en 6.

13 januari 2007.

Gezien vanuit een hoogwerker, 14 april 2007.


Een nieuw watergemaal in Nieuwendijk

Op 2 juli 1971 werd er gepubliceerd (zie knipsel links) over het zichtbare begin van de ruilverkaveling. Nadat in de Nieuwendijk het nieuwe watergemaal in gebruik werd genomen, viel het oude gemaal aan de sloophamer ten prooi. Deze vier foto’s zijn gemaakt door Adriaan Bakker op de Nieuwendijk, in mei 1971.


Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.